ეროვნული ბანკის კურსი

საქართველოს ეროვნული ბანკის კურსი

ეროვნული ბანკი ოფიციალურ გაცვლით კურსებს არაუგვიანეს გაანგარიშების დღის 17:00 საათისა აქვეყნებს.

ეროვნული ბანკის მიერ კურსის განსაზღვრა ხდება ადგილობრივ და საერთაშორისო სავალუტო ბაზრებზე უკანასკნელი გარიგებებისა და საკურსო მაჩვენებლებების მიხედვით.

ერთადერთი გამონაკლისი აშშ დოლარია. აშშ დოლარის მიმართ ლარის კურსი არის გასაანგარიშებელი პერიოდის განმავლობაში ეროვნული ბანკის სავალუტო აუქციონზე და სავაჭრო სისტემაში დადებულ სპოტ გარიგებათა გათვალისწინებით გამოთვლილი საშუალო შეწონილი კურსი.

თუ ეროვნული ბანკი რომელიმე ვალუტის მიმართ ოფიციალურ გაცვლით კურსს არ აქვეყნებს, რეკომენდაციაა, რომ დაინტერესებულმა პირებმა გამოიყენონ აშშ დოლარის მიმართ ლარის ეროვნული ბანკის კურსი.

2020 წლიდან ვაჭრობა ბლუმბერგის BMatch პლატფორმაზე მიმდინარეობს ეროვნული ბანკის, კომერციული ბანკებისა, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებისა და საერთაშორისო საინვესტიციო ფონდის მიერ.

გადაანგარიშებისთვის საჭირო ინფორმაციები “როიტერისა” და “ბლუმბერგის” საინფორმაციო სისტემები და შესაბამისი ქვეყნების ცენტრალური ბანკებია.

მცურავი გაცვლითი კურსი და ეროვნული ბანკი, როგორც ბაზრის მონაწილე

საქართველოში მცურავი გაცვლითი კურსი მოქმედებს. ამ რეჟიმის დროს ეროვნული კურსი ბაზრის მოთხოვნა-მიწოდებისა და მაკროეკონომიკური ფაქტორების საფუძველზე ყალიბდება. სავალუტო ბაზარზე ვალუტების ყიდვა-გაყიდვა ხდება და რომელ ვალუტაზეც მეტი მოთხოვნაა, ის მეტად მყარდება. მსგავს პირობებში კაპიტალის თავისუფალი მობილობა და ინფლაციის თარგეთირება უფრო მარტივია.

ეროვნული ბანკი აცხადებს, რომ “არანაირ გავლენას არ ახდენს გაცვლითი კურსის განსაზღვრის პროცესზე”. მაგრამ, მაშინ რატომ ყიდულობს ბოლო პერიოდში ძალიან ხშირად ბაზრიდან დოლარს ან რატომ აკეთებს შემდეგ უკუინტერვენციებს?

საერთაშორისო რეზერვებმა 5 მილიარდ დოლარს გადააჭარბეს, რაც ისტორიული მაქსიმუმია. გარკვეული პროცენტი მონეტარულ ოქროშიც ინახება.

როდესაც სავალუტო ბაზრიდან ერ.ბანკი დოლარს ყიდულობს, თუ ლარის სხვა გამამყარებელი ფაქტორი არ არსებობს, მაშინ შანსია, ლარი გაუფასურდეს. ან ლარის გამყარების ტენდენცია საპირისპიროდ შეიცვალოს.

თუ ლარი ზედმეტად გაუფასურდება, ბანკი აუქციონზე დოლარს გაყიდის და მის გამყარებას შეეცდება.

2021 წელს კურსის გასამყარებლად 500 მილიონ აშშ დოლარამდე გაიყიდა, ხოლო, 2023 წელს რეზერვებისთვის 1 მილიარდი დოლარის შეძენა განხორციელდა.

შესაბამისად, ცენტრალური ბანკი ბაზრის აბსოლუტური მონაწილე გამოდის. საქართველოს კონსტიტუციის 68-ე მუხლის პირველი პუნქტი, რომლის მიხედვითაც, ეროვნული ბანკი არის ბანკთა ბანკი, მთავრობის ბანკირი და ფისკალური აგენტი, ყველაზე მეტად აქ ჩანს.

ფულის ემისია და მონეტარული პოლიტიკა

საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, მხოლოდ ეროვნულ ბანკს აქვს როგორც მიმოქცევისთვის, ისე საკოლექციო მიზნებისთვის განკუთვნილი ლარის ბანკნოტების ემისიის უფლება.

სტატისტიკის თანახმად, 2023 წლის ივლისის მდგომარეობით, საქართველოს ეკონომიკაში არსებული ფულადი აგრეგატები რეკოდულ დონემდე არის გაზრდილი. ნაღდი ფულის მასა 16%-ით, ხოლო ფართო ფულის, 31.5%-ით არის მომატებული.

ნაღდი ფულის მასა იგივე ე.წ. “ვიწრო ფულის” მასაა. მაგალითად, კომერციული ბანკი მიდის ეროვნულ ბანკთან და მისგან სესხს იღებს. თქვათ, 10 ლარს. Აქედან სავალდებულო დარეზერვების შემდეგ, 9 ლარი რჩება. ეროვნული ბანკი დაბეჭდავს ფულს და გაასესხებს კომერციულზე. თანხა რეალურად არსებობს, ფიზიკურია და სესხად გაიცა.

შემდგომში, რომელიმე კომერციულ ორგანიზაციასთან ჩვეულებრივი მომხმარებელი მივა. ორგანიზაცია მიღებულ ფულს (სავალდებულო რეზერვის გარდა) მომხმარებელზე გასცემს სესხის სახით და შეიქმნება ე.წ. “ფართო ფულის” მასა.

ცენტრალური ბანკის ხელში ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ბერკეტი რეფინანსირების განაკვეთია, რომლის მეშვეობით, შესაძლებელია ფულის მასა გაიზარდოს ან შემცირდეს.

როცა რეფინანსირების განაკვეთი მაღალია და პოლიტიკა მკაცრია, ბანკებს ნაკლებად უნდებათ “ძვირი” თანხა ისესხონ. ლოგიკურად, ეროვნულ ბანკს ახალი ფულის დაბეჭდვაც არ უწევს. ამავდროულად, აღარც მომხმარებლები იწუხებენ თავს ახალი კრედიტების აღებით და მასა მცირდება.

2023 წლის 13 სექტემბრის საბჭოზე რეფინანსირების განაკვეთის 0.25% პროცენტული პუნქტით შემცირება გადაწყდა, 10.25%-დან 10%-მდე.

ამის მთავარ მიზეზად ინფლაციის დაკლება დასახელდა. შედარებით გაიაფდა საერთაშორისო ბაზრებზე საკვებისა და საერთაშორისო გადაზიდვების ღირებულებები. ზოგადად, ერ.ბანკი ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმით ხელმძღვანელობს და წელიწადში ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი 3%-ზე მაღალი არ უნდა იყოს. გასულ წლებში მონაცემები 3%-ზე რამდენჯერმე მაღალი აღმოჩნდა და ზოგიერთი ეკონომისტი მიიჩნევს, რომ ინფლაციის თარგეთირება მოძველებული სისტემაა და მისი ჩანაცვლება გარდაუვალია. მხოლოდ საქართველოს ეროვნული ბანკი ამ კუთხით ვერაფერს იზამს და საჭიროა, მსოფლიო სავალუტო ფონდმა შეცვალოს მიდგომები.

ხშირად ისეც ხდება, როცა ინფლაცია დასტაბილურებული არ არის, თუმცა ინფლაციის ზრდის ტემპი არის შენელებული და თუ ეროვნული ბანკი ნაჩქარევ გადაწყვეტილებას მიიღებს, შანსია, კვლავ გაიზარდოს.

2023 წლის მაისიდან მოყოლებული განაკვეთი ჯამში, 1%-ით შემცირდა. ამას თავისი უარყოფითი გავლენა ჰქონდა სავალუტო ბაზარზე და გარკვეული რყევებიც გამოიწვია.

რეფინანსირების განაკვეთის გამკაცრება ხელს უწყობს ლარის კურსის გამყარებასაც. ზუსტად, “ძვირი ფულის” ფაქტორიდან გამომდინარე, ეროვნული ბანკის ოფიციალური გაცვლითი კურსი მკაცრი პოლიტიკის დროს, მეტად მყარდება.

დედოლარიზაცია და ეროვნული ბანკის კურსი

2010 წლიდან, განსაკუთრებით აქტიურად კი 2016 წლიდან, საქართველოში ლარიზაციის პროგრამა ამოქმედდა. დედოლარიზაცია ეროვნული ბანკის ყოფილმა პრეზიდენტმა, კობა გვენეტაძემ ასე შეაფასა - “დედოლარიზაცია არის ლარის სესხების ხელმისაწვდომობის ზრდა”. შესაბამისად, მცირე ზომის (200 ათას ლარამდე) სესხების გაცემა მხოლოდ ეროვნულ ლარში დაიწყო. Ასევე, ე.წ. გალარება იმ მსესხებლებისთვის, რომლებიც გაცვლითი კურსის გაუფასურებით ყველაზე მეტად დაზარალდნენ.

რა არის ლარიზაცია? როცა კომერციულ ბანკებში განთავსებული დეპოზიტებისა და სესხების 50% ლარშია, ეს ლარიზაციაა. დანარჩენი 50% დოლარშია - ეს დოლარიზაციაა.

ეროვნული ბანკი უცხოური ვალუტით დაკრედიტებასა და დეპოზიტების მოზიდვაში გამოწვევებს ხედავს.

მეორე მხრივ, დედოლარიზაციას ხელოვნურად შექმნილ პროცესს უწოდებენ და მხოლოდ რეგულაციების დაწესებას, რომლებსაც დადებით შედეგებამდე არ მივყავართ.

მაშინ, როცა მცურავი გაცვლითი კურსის რეჟიმი გვაქვს, მაღალი დოლარიზაცია რეალური პრობლემაა და მნიშვნელოვნად ზღუდავს კურსის მიერ შოკების შეწოვის უნარს. ამასთანავე, არასწორად დაგეგმილ დედოლარიზაციას შეუძლია ეროვნული ვალუტის გაუფასურებაზეც იმოქმედოს და დეპოზიტების დოლარში აღება გაზარდოს.

საბოლოო ჯამში, თუ მაკროეკონომიკური სიტუაცია და ლარის კურსი სტაბილური იქნება, დედოლარიზაცია ხელოვნურიდან სრულად ბუნებრივ პროცესად გარდაიქმნება, რაც თვითონ ეროვნული ვალუტის კურსსაც გაამყარებს.